10 dagen zonder resultaat: half augustus zijn in Genève de gesprekken van de Verenigde Naties over een wereldwijd plasticverdrag mislukt. Het doel van de onderhandelingen was het afsluiten van het eerste juridisch bindende internationale akkoord tegen plasticvervuiling en zo de wereldwijde vervuiling van de zeeën en het milieu duidelijk te beperken. De onderhandelingen, die reeds in 2022 waren gestart, hadden in de laatste ronde in Genève eindelijk moeten leiden tot een wereldwijd akkoord voor de oplossing van de plasticcrisis. Maar de bijeenkomst van de 184 deelnemende landen werd beëindigd zonder een gemeenschappelijk verdrag. Wat betekent dit nu?
Het VN-plasticverdrag zou de belangrijkste aspecten van het plasticprobleem moeten omvatten: de beperking van de plasticproductie, bindende voorschriften voor productontwerpen met het oog op betere recycleerbaarheid, en de bevordering van een circulaire economie, waarbij de grondstoffen van producten worden hergebruikt.
Meerdere staten blokkeerden verdragstekst
Reeds voorafgaandelijk werd duidelijk dat de standpunten van de landen sterk uiteenliepen. Een meerderheid van meer dan 100 staten (High Ambition Coalition), waaronder de EU en vele landen uit Zuid-Amerika, Afrika en Azië, drong aan op een ambitieus raamwerk. Dit zou de wereldwijde kunststofproductie moeten beperken, bekers en bestek van wegwerpplastic volledig moeten afschaffen, en giftige chemische additieven moeten verbieden.
Dit werd vooral geblokkeerd door olieproducerende staten zoals Saudi-Arabië en Rusland, en door de VS. Zij wilden zich vooral richten op beter afvalbeheer. Productiebeperkingen voor kunststoffen uit aardolie, kolen en gas wezen zij strikt af.
Bedreiging van mens en milieu door plastic afval
Wereldwijd wordt volgens de OECD elk jaar meer dan 450 miljoen ton plastic geproduceerd. Als hier niets ingrijpends aan verandert, zal de hoeveelheid plastic afval tegen 2060 bijna verdrievoudigen, zo luidt de prognose van de OECD-experts.
Bron: OECD Global Plastic Outlook 2022
Micro- en nanoplastic is overal aanwezig
Naar schatting heeft zich meer dan 100 miljoen ton plastic afval in de oceanen opgehoopt. Een recente studie van het Helmholtz-Zentrum für Umweltforschung (UFZ) suggereert dat er blijkbaar nog veel meer plastic in de zee is dan tot nu toe werd aangenomen. Volgens deze studie zou alleen al in de bovenste waterlaag van de Noord-Atlantische Oceaan 27 miljoen ton van de kleinste plasticdeeltjes te vinden zijn.
Plastic verdwijnt niet, maar valt na verloop van tijd uiteen in steeds kleinere deeltjes: microplastic en nanoplastic. Plastic deeltjes bevinden zich inmiddels zelfs in de diepste oceaantroggen en de meest afgelegen delen van de aarde.
De wereldwijde plasticvloed heeft dramatische gevolgen: plastic afval bedreigt zeedieren en mariene ecosystemen en brengt de menselijke gezondheid in gevaar. Onderzoekers vinden plasticdeeltjes inmiddels in menselijke organen en zelfs in de hersenen. Micro- en nanoplastic zou volgens diverse studies in verband staan met diverse ziekten en ontstekingen bevorderen.
Mislukking van het VN-plasticverdrag teleurstellend, maar niet verrassend
Gezien de wereldwijde plasticcrisis uitten vertegenwoordig(st)ers van vele staten, organisaties en wetenschappers extreme frustratie over de afloop van de gesprekken. „Het mislukken is een zware tegenslag in de wereldwijde strijd tegen de plasticvloed en ook een zware tegenslag voor de belangen van de mensen op deze planeet”, aldus Frank Schweikert, bestuurder en oprichter van de Deutsche Meeresstiftung. De stagnerende onderhandelingen lieten zien hoe sterk kortetermijn economische belangen prevaleren boven het langetermijnoverleven van onze ecosystemen, aldus Schweikert.
Karsten Hirsch van Plastic Fischer hierover: „Na jaren van heen en weer staan we zonder echte resultaten en moeten we ons er voorlopig bij neerleggen dat er internationaal geen overeenstemming zal komen over hoe de vervuiling gestopt moet worden.” Het resultaat is echter niet verrassend.
Bij veel betrokkenen heerst bovendien de consensus dat geen akkoord beter is dan een vaag verdrag zonder effectieve en bindende maatregelen. Zo ook Joel Tasche van CleanHub: „Uiteindelijk denk ik dat het beter is om opnieuw te onderhandelen, in plaats van een zwak akkoord de wereld in te sturen dat niets verandert."
Wat er nu nodig is: aandacht, structuren en onderwijs
De strijd tegen de plasticvervuiling van het milieu moet voorlopig zonder mondiaal akkoord worden voortgezet. Het is nog onduidelijk of er verdere onderhandelingen zullen plaatsvinden. Eén ding is zeker: om de plasticvloed onder controle te krijgen, zijn collectieve inspanningen nodig. Zelfs als lokale benaderingen geen wereldwijde oplossingen kunnen vervangen – ideeën zijn er genoeg. Experts zien vier centrale bouwstenen:
Aandacht creëren
„Ik hoop dat we deze korte fase van aandacht, die het onderwerp plastic na lange tijd weer krijgt, nu gebruiken om oplossingen centraal te stellen, in plaats van ons op te winden en de wereld zwart te schilderen", aldus Joel Tasche van CleanHub.
Netwerken
„Wij blijven inzetten op netwerken – van scholen tot de politiek – om druk „van onderaf” op te bouwen. Als de politiek niet levert wat wij nodig hebben voor een gezonde planeet en daarmee gezonde mensen, dan moeten wij als samenleving, begeleid door onafhankelijke wetenschap, des te vastberadener te werk gaan”, aldus Schweikert van de Deutsche Meeresstiftung.
Structuren creëren
„Er moeten verplichte regelingen worden gecreëerd die regeringen en producerende bedrijven dwingen recycleerbare materialen te produceren en afval op een fatsoenlijke manier te verwijderen. Er zijn afvalbeheersystemen nodig die het afval bij de huishoudens ophalen. Er is onderwijs nodig om deze systemen correct te kunnen gebruiken, of om ze op te eisen als ze er niet zijn", zo Hirsch.
Onderwijs bevorderen
Het belang van onderwijs wordt ook benadrukt door GOT BAG-oprichter en directeur Benjamin Mandos: „Het mislukken van de onderhandelingen is teleurstellend. Maar we laten ons daardoor niet ontmoedigen. Zelfs als het geen wereldwijde oplossingen vervangt, zijn we ervan overtuigd dat velen samen iets kunnen bereiken. Daarom zetten wij met onze partnerorganisatie GOT BAG Indonesia naast het verzamelen van plastic en het opzetten van verwijderingsstructuren op onderwijs voor een bewuste omgang met afval."
