10 dni bez rezultatu: w połowie sierpnia w Genewie niepowodzeniem zakończyły się rozmowy Narodów Zjednoczonych w sprawie globalnego traktatu plastikowego. Celem negocjacji było zawarcie pierwszego prawnie wiążącego międzynarodowego porozumienia przeciwko zanieczyszczeniu plastikiem, a tym samym znaczne ograniczenie światowego zanieczyszczenia mórz i środowiska. Rozpoczęte już w 2022 roku rozmowy miały w ostatniej rundzie negocjacyjnej w Genewie doprowadzić wreszcie do globalnego porozumienia w celu rozwiązania kryzysu plastikowego. Jednak spotkanie 184 krajów uczestniczących zakończyło się bez wspólnego traktatu. Co to teraz oznacza?
Traktat plastikowy ONZ miał obejmować najważniejsze aspekty problemu plastiku: ograniczenie produkcji plastiku, wiążące wytyczne dotyczące projektowania produktów w celu lepszej recyklingowalności oraz promowanie gospodarki o obiegu zamkniętym, w której surowce z produktów są ponownie wykorzystywane.
Kilka państw zablokowało tekst traktatu
Już wcześniej widać było, że stanowiska krajów są mocno rozbieżne. Większość ponad 100 państw (High Ambition Coalition), w tym UE oraz wiele krajów z Ameryki Południowej, Afryki i Azji, naciskała na ambitne ramy prawne. Miały one ograniczyć globalną produkcję tworzyw sztucznych, całkowicie wyeliminować kubki i sztućce z plastiku jednorazowego użytku oraz zakazać toksycznych dodatków chemicznych.
Zostało to zablokowane przede wszystkim przez kraje produkujące ropę naftową, takie jak Arabia Saudyjska i Rosja, a także przez USA. Chciały one skupić się przede wszystkim na lepszym zarządzaniu odpadami. Stanowczo odrzuciły ograniczenia produkcji tworzyw sztucznych z ropy naftowej, węgla i gazu.
Zagrożenie dla ludzi i środowiska przez odpady z tworzyw sztucznych
Według OECD na całym świecie produkuje się rocznie ponad 450 milionów ton plastiku. Jeśli nic się w tej kwestii drastycznie nie zmieni, ilość odpadów plastikowych do 2060 roku wzrośnie prawie trzykrotnie, według prognoz ekspertów OECD.
Źródło: OECD Global Plastic Outlook 2022
Mikro- i nanoplastik jest obecny wszędzie
Według szacunków w oceanach zgromadziło się ponad 100 milionów ton plastikowych odpadów. Aktualne badanie przeprowadzone przez Centrum Badań nad Środowiskiem im. Helmholtza (UFZ) sugeruje, że w morzach jest najwyraźniej znacznie więcej plastiku niż wcześniej sądzono. Według niego w samej górnej warstwie wody Północnego Atlantyku ma znajdować się 27 milionów ton najmniejszych cząsteczek plastiku.
Plastik nie znika, lecz z czasem rozpada się na coraz mniejsze cząsteczki: mikroplastik i nanoplastik. Części plastiku znajdują się obecnie nawet w najgłębszych rowach oceanicznych i najbardziej odległych zakątkach ziemi.
Globalna fala plastiku ma dramatyczne skutki: plastikowe odpady zagrażają organizmom morskim oraz morskim ekosystemom i zagrażają ludzkiemu zdrowiu. Naukowcy znajdują cząsteczki plastiku już w ludzkich narządach, a nawet w mózgu. Według różnych badań mikro- i nanoplastik mają mieć związek z różnymi chorobami i sprzyjać stanom zapalnym.
Niepowodzenie traktatu plastikowego ONZ rozczarowujące, ale nie zaskakujące
W obliczu globalnego kryzysu plastikowego przedstawiciele wielu państw, organizacji i świata nauki wyrazili skrajną frustrację wynikiem rozmów. „Niepowodzenie to poważny krok wstecz w globalnej walce z plagą plastiku, a także poważny cios w interesy ludzi na tej planecie” – stwierdził Frank Schweikert, prezes i założyciel Niemieckiej Fundacji Morskiej (Deutsche Meeresstiftung). Schweikert dodał, że utknięcie negocjacji w martwym punkcie pokazało, jak bardzo krótkowzroczne interesy gospodarcze są stawiane ponad długoterminowe przetrwanie naszych ekosystemov.
Karsten Hirsch z Plastic Fischer dodaje: „Po latach tam i z powrotem zostajemy bez realnych wyników i musimy pogodzić się z tym, że na arenie międzynarodowej nie będzie porozumienia w kwestii tego, jak powstrzymać zanieczyszczenie”. Wynik ten nie jest jednak zaskakujący.
Wśród wielu uczestników panuje ponadto konsensus, że brak porozumienia jest lepszy niż niejasny traktat bez skutecznych i wiążących środków. Tak uważa również Joel Tasche z CleanHub: „Ostatecznie myślę, że lepiej jest negocjować ponownie, niż wypuszczać w świat słabe porozumienie, które nic nie zmienia”.
Czego teraz potrzeba: uwagi, struktur i edukacji
Walka z zanieczyszczeniem środowiska plastikiem musi na razie trwać bez globalnego porozumienia. Nadal nie jest jasne, czy odbędą się kolejne negocjacje. Jedno jest pewne: aby opanować falę plastiku, potrzebne są wspólne wysiłki. Nawet jeśli lokalne podejścia nie zastąpią globalnych rozwiązań – pomysłów jest wiele. Eksperci dostrzegają cztery centralne filary:
Budowanie świadomości
„Chciałbym, abyśmy wykorzystali tę krótką fazę uwagi, jaką temat plastiku po długim czasie znów otrzymuje, aby skupić się na rozwiązaniach, zamiast denerwować się i malować świat w ciemnych barwach” – mówi Joel Tasche z CleanHub.
Networking
„Nadal stawiamy na networking – od szkół po politykę – aby budować presję „oddolną”. Jeśli polityka nie dostarcza tego, czego potrzebujemy dla zdrowej planety, a tym samym zdrowych ludzi, my jako społeczeństwo, pod opieką niezależnej nauki, musimy iść naprzód tym bardziej zdecydowanie” – mówi Schweikert z Niemieckiej Fundacji Morskiej.
Tworzenie struktur
„Należy stworzyć obowiązkowe regulacje, które zmuszą rządy i firmy produkcyjne do wytwarzania materiałów nadających się do recyklingu i odpowiedniego usuwania odpadów. Potrzebne są systemy gospodarki odpadami, które odbierają śmieci z gospodarstw domowych. Potrzebna jest edukacja, aby móc właściwie korzystać z tych systemów lub, jeśli ich nie ma, domagać się ich” – mówi Hirsch.
Promowanie edukacji
Wagę edukacji podkreśla również założyciel i dyrektor zarządzający GOT BAG, Benjamin Mandos: „Niepowodzenie negocjacji jest rozczarowujące. Ale nie dajemy się tym zniechęcić. Nawet jeśli nie zastąpi to globalnych rozwiązań, jesteśmy przekonani, że działając wspólnie, możemy wiele zmienić. Dlatego wraz z naszą organizacją partnerską GOT BAG Indonesia, obok zbierania plastiku i budowy struktur utylizacji, stawiamy na edukację w zakresie świadomego obchodzenia się z odpadami”.
